Stara Zagora Kenti Kültür Araştırması

Araştırmalarımdan bir tanesi nihayet bitti. Size yaptığım bir röportaj ve bulduğum anekdotlar izinde ortaya çıkardığım bu araştırmayı sunuyorum. Umarım beğenirsiniz.

Eski Zağra Hakkında Kısa Kısa

Stara Zagora, Türkçe’si ile Eski Zağra… Güney Bulgaristan’da bulunan ve Güney Avrupa’nın en eski şehirlerinden biri olan Eski Zağra’nın tarihi Roma İmparatorluğu’na dayanır. Eski bir şehirdir. Beroe, Augusta Trajana, Irinopopsis, Borui, Vereia, Zağra-i Atîka(Osmanlıca adıdır, Eski Zağra demektir.), Jeleznik, Stara Zagora gibi birçok isim alması da bu şehrin eski bir şehir olduğunu kanıtlar niteliktedir. Tarihinde kısa aralıklarla Bulgarlar ve Bizanslar arasında el değiştirmiştir. 1372’de Osmanlıların eline geçmiştir. Osmanlılar döneminde kültür ve ekonomi bazında önemli bir şehir olmuştur. Trakya’nın en eski tiyatrosu olan Geo Milev Drama bu şehirdedir. Ayrıca günümüzde bulundurduğu otuz dört otelle kongre turizmi için önemli bir yer haline gelen Eski Zağra aynı zamanda bir öğrenci kentidir. Sosyalizmin yarattığı şehir planı sayesinde “Ucundan baksan şehrin sonunu görürsün.” yorumunu getiriyor röportaj yaptığım Bulgaristanlı aile nitekim araştırdığımda şehrin düz sokakları, ıhlamur ağaçları ve şairleriyle ünlü olduğunu da gördüm. Şimdi bu şehri daha detaylı olarak anlatmak istiyorum.

Eski Zağra’da Toplumsal Yapı ve Coğrafya

Eski Zağra’da fazla olan Bulgarlar’dan başka Türkler, Makedonlar,Yunanlar(Yunanlar’a karakaçan adı verilmiştir. Hayvancılıkla geçinmeleri ve yarı göçebe yaşamları onların bu adı almalarına neden olmuştur. “Kıra kaçan” olan isimleri dilde değişerek karakaçan olmuştur.) ve Çingeneler çok fazladır. Bölgedeki en büyük azınlık Türkler’dir. Gayet düz bir alanda bulunan Eski Zağra bu nedenle toplu yerleşmeye sahiptir. Yerleşimin toplu olmasında bir diğer etken de eskiden bölgenin sosyalist rejim altında olması ve yapılan yapıların lojman şeklinde olmasıdır. Bölgede şehir içi ulaşım troleybüslerle sağlanırken bölge dışına yolculuklarda yaygın olarak tren kullanılmaktadır(Tren bulgaristan’da sosyalizmle beraber yaygınlaşmaya başlamıştır.). 163.000 nüfusu bulunan Stara Zagora’da genellikle çekirdek aile tipi görülmektedir. Tekstil ve ağır sanayi Eski Zağra’nın ekonomisinde önemli rol oynamaktadır. Eski adı Friedrich Engels, yeni adı Arsenal olan silah fabrikası ağır sanayideki önemli kuruluşlardan biridir.. Genel olarak bakıldığında bölgede gelir durumu ortalamanın altındadır.

Eski Zağra’da Dil

Eski Zağra’da baskın olarak konuşulan dil Bulgarca’dır. Makedonlar Bulgarca’nın bir başka şivesini konuşmaktadır. Stara Zagora’da en çok konuşulan azınlık dili Türkçe’dir. Beraber yaşamanın büyük bir etken olmasıyla Bulgarca’ya Makedonca ve Türkçe’den birçok kelime girmiştir. Fakat Amerika’nın büyük güç haline gelmesi ve küreselleşmenin de etkileriyle İngilizce’den kelimelerde dil içerisinde yer almaktadır. Bulgarca’ya Türkçe’den geçen ve sık kullanılan komşu, dograma(doğrama), demirci,bakkaliye gibi kelimeler vardır.

Eski Zağra’da Din ve Dini Törenler

Bölgede baskın olan din Hıristiyanlık’tır. Özellikle Ortodokslar’ın bulunduğu Stara Zagora’da eğer biri ölürse kilisede çan çalınır. Ölen bir kadınsa üç defa, ölen bir erkekse iki defa çalınır. Sosyalizm döneminde cenazeler bandoyla götürülürdü. Eğer ölen bir askerse mezarı başında silah atılırdı.


Eski Zağra’da Eğitim

Sosyalist dönemde sıkı bir eğitim sistemi vardı. Mecburi Rusça dersi vardı. Ayrıca okula özel kıyafetler ve her okula has armalar vardı. Okulun yönlendirmesiyle Brigeda denilen bir zamanda öğrenciler yirmi gün çalışırdı ve yine okulun yönlendirmesiyle öğrenciler yaşlı ve kimsesiz insanlara ev işlerinde yardım ederdi. Ayrıca öğretmenler öğrencilerin evlerini ziyaret eder, ders çalışıp çalışmadıklarını kontrol ederlerdi.
Şimdi ise okulların eğitiminin daha gevşek olduğu söyleniyor. Okul yedi yaşında başlıyor.Okullarda yoklama alınmıyor,kıyafet zorunluluğu yok. Genel olarak lise mezunu olan halkta özellikle Çingenelerin eğitim seviyesi çok düşük.

Sosyalizm ve Şimdiki Dönem Arasında Yaşamdaki Farklar

Sosyalizm zamanında baskı vardı fakat o halk da çok disiplinli idi. Şehir şu an sosyalizm zamanından daha gevşek ve hatta şehirde birçok insan nikahsız olarak yaşamakta. Sosyalizm zamanında fazla olan iş imkanı ve sağlık güvencesi şimdi daha az. Sosyalizm zamanında yirmi dört ay olan askerlik –bu askerlik süresince Bulgarlar silahlı, Türkler ise silahsız idi- şimdi yok. İlginç bir örnektir sosyalizm zamanında uzun saç, uzun sakal, ütüsüz pantolon ile gezilince polis tarafından ceza yazılırmış. Sosyalizm döneminde televizyon reklamları daha sönükken şimdi çok daha gelişmiş bir vaziyetteymiş. Şimdi olmayıp sosyalizm zamanında olan TKZS(Truduvo Kooperativnu Zemedesko Stopasfo) adlı kurum malların kamulaştırılması konusunda görev yapıyormuş. Röportaj yaptığım kişinin anlattığı ilginç bir örnektir TKZS bir kişinin koyun sürüsünü kamulaştırırken sürünün başındaki köpekleri dahi almış. Sosyalizme karşı olanlar için ağır cezalar vardı. Özellikle bu kişiler Belene cezaevine konulur ve cezaevi yakınındaki kurşun madeninde çalıştırılırlardı.

Eski Zağra’da Ticaret ve İnsan İlişkileri

Dışa yönelik ticaret sosyalist zamanda Doğu Blok’u ve Rusya ile yapılıyordu. AB üyesi olunduktan sonra tüm dünya pazarına açılım sağlandı. Eski Zağra içerisinde ticaret için üstü kapalı pazarlar kurulmaktadır. Türk pazarlarından pek farkı olmayan bu pazarlarda ceviz,ıhlamur, sılanina denilen tuzlanmış domuz yağı gibi ürünler öncelikli satılmakla beraber her çeşit meyve ve sebze bulunulabilmektedir. Fakat narenciye biraz daha nadir olarak bulunmaktadır. Ayrıca pazarlarda satılan ürünlere dokunmak satıcılar tarafından çok sert tepkilere neden olur.
Herkesin birey olarak görüldüğü Stara Zagora’da aile içi ilişkiler Türkiye’ye göre pek sıkı değil. Toplumda kadın ve erkek eşit olarak görülmektedir. Sosyalizm zamanında da günümüzde de diskolar başat eğlence yerleridir. Misafirliğe gidenlere genellikle içki ikram edilir ve oturulan sofrada mutlaka içki bulunur. Yeterince sarhoş olunmadan yemek yenmeye başlanmaz. Kişilerarası iletişimde önemli olan beden dili için de not düşmek gerekirse Türkiye’dekinin aksine sağ-sol yönlü sallanan kafa evet anlamında iken yukarı-aşağı yönlü sallanan kafa hayır demektir.
Stara Zagora’da düğünler de insan ilişkileri açısından önemli bir yere sahiptir. Özellikle köylerde cuma gününden pazar gününe kadar yapılan kır düğünlerinde misafirlere düğün bulamacı, düğün çorbası ve çeşitli içkiler ikram edilir. Akordeon, klarnet ve davulun kullanıldığı düğünlerde köyün cazgırı denen kişi takı merasiminde kimin ne taktığını söyler.
Mahsul toplanacağı zaman ve bir yapı yapılacağı zaman sidenka denen imeceler yapılır ve herkes birbirine yardım eder.


Eski Zağra’da Özel Günler

Bulgarca’da eğlence anlamına gelen “sabor” adı verilen şenlikler yapılmaktadır. Denna Rosata(6 Haziran) denen Gül Bayramı düzenlenir ve bir güzellik yarışması yapılıp gül güzeli seçilir. Ayrıca Denna Çereşeta denen kiraz bayramı düzenlenir ve bu bayramda da kiraz güzeli seçilirdi. Aslında kültürel farkların tam olarak gözlendiği bayram Bocuk Bayramı’dır. Bu bayramda toplu olarak domuz kesimi yapılır. Orada bulunan Türkler ise bunu çok hoş bulmayıp evlerinde kabak kaynatırlar ve “Kapıdan gelme, bacadan gel.” dye mani söylerler böylece kötülükleri def ettiklerini düşünürler. Eski Zağra’da Kukeri Eğlenceleri de yapılmaktadır. Bu eğlencelerde on beş-yirmi kişilik bir grup keçi derisinden kostüm ve maske giyer. Kemerlerine çan asar ve ellerine tahta kılıçlar alıp köyde dolaşırlar. Yılbaşları her yerde olduğu gibi yemek ve içmekle geçer. Ayrıca 24 Mayıs’ta Kril Alfabesi’nin bulunuşu kutlanır. Sosyalist zamanda ise Leninska Sabutnik vardı. Leninska Sabutnik’te herkes tam mesai çalışırmış fakat kimse o gün için para almazmış.

Eski Zağra’da Sanat

Söylenen şarkılar özellikle sevgi ve Osmanlı’dan kurtuluş üzerine yazılan şarkılardır. Yakılan ağıtlar savaşlarda ölenler içindir. Anlatılan masallar genelde aşk üzerinedir.
Özellikle kadınlarca yapılan etamin(işleme), goblen(işleme), kaviyor(duvara takılan işleme), dantel,kilim dokuma ve yorgan da yapılan elişleridir. Eskiden ip yapmak için de elenme(yün saracağı), matavla(iplik düzleştirici) gibi aletler kullanılmıştır.

Eski Zağra’da Giyim

Günümüzde gayet modern giyinilmektedir. Şu an ise sadece yaşlıların giydiği ve eskiden sıkça kullanılan giysiler şunlardır:

• Dim: Aba da denilir. Elde dokunmuş yünden kumaşlardır.
• Şayek: Dar paçalı üstten potura benzeyen yan tarafında kaytan denen işlemeler bulunan pantolonlardır. Osmanlı mecidiye kumaşları kullanılmaktadır.
• Kalpak
• Peştamal
• Fıta: Boşnaklar’da da benzeri görülen bu giysi dolanarak oluşturulan bir etektir.
• Sdilka: Tarlada çocuk taşımak için kullanılır.
• Çarık

Eski Zağra’da Yemek

• Kebapçe: Domuz etinden yaklaşık on beş santimetrelik köfte.
• Nadeniçka: İnce barsak için doldurulmuş kıymadır. Mangalda pişirilerek yapılır.
• Kapuska
• Patates Musakka: Kıymalı patates pişmeye yakınken üzerine süt ve yumurta konularak yapılır.
• Katık: Sütün içine peynir konularak su dolu bir kapta kaynatılır ve süt böyle koyulaştırılarak yapılır.
• Drop Sarma: Kuzu gömleğine sakatat, soğan ve benzeri sebzeler doldurulup, yumurtaya bulanarak pişirilir.
• Sirene: Peynir.
• Kaşkoval: Kaşar
• Mastika: Üzüm ve anatol yağıyla yapılan bir çeşit rakı.
• Pelin: Şarap içine otuz sekiz bitki konup bir yıl bekletilip yapılır.
• Slivova Rakia: Ev yapımı erik rakısı.